تاريخچه و پيشينه " ترمه " به چندين هزار سال قبل ازآنچه كه از تپه هاي سيلك كاشان و ديگر نقاط فلات ايران بدست آمده است بازميگردد تا جايي كه ازاين هنر تا دوران هخامنشيان وساسانيان از آنچه كه به عنوان مدارك و شواهد موجود است داراي خواهان و رونق بسيار خوبيبرخوردار بوده است .با ورود عربها به ايران ، عده اي از هنرمندان اصلي و استادان آن زمان به همراه با بسياري ازهمكيشان خود كه اغلب زرتشتي بودند و بعدها به نام « پارسيان » نام گرفتند راه مهاجرت ازميهن را در پيش گرفتند و به كشمير و هند مهاجرت كردند و در آنجا به عنوان موطن دوم خودسكني گزيدند و اين هنر پارسي را در آن منطقه بسط و گسترش دادند كه بعدها همين دستبافته ها از اين پارسيان ايراني تبارشهره عام و خاص شد و به نام « ترمه كشمير پارسي » سر زبان هاافتاد .در اين جا بجاست به اشتباه برخي از همكاران خودم در معرفي اصل و پيدايش ترمه كه آنرا از كشمير هند مي دانند يادآوري شودكه اين هنر بر اساس شواهد و مداركاصالتاً ايراني و برآمده از ذوق و هنر ايرانيان است و از ريشه و اساس ايراني و پارسي گونه است و ايراني هم خواهد ماند.اما در ادامه بحث تاريخچه ترمه بايد بگوييم اين هنر براي مدتي از رونق افتاد ولي در دوره صفويان به خصوص در زمان « شاه عباس كبير» احيا و تولدي دوباره يافت و با دلسوزي و حمايت از اين رشته واستادكاران آن و در زمان كوتاهي اين هنر در شهرهاي گوناگون مانند يزد و اصفهان و كرمان و كاشان وكم و بيش در ديگر جاها بسط و گسترش يافت . اين هنر در فراز و نشيب روزگار بعد از صفويه تا قاجاريه به صورت درباري در كاخ شاهان آن زمان به صورت تزئينات كاخها اعم از روميزي و پرده ها و قباها و جامه هاي تشريفاتي كه اغلب با دوخت سرمه دوزي همراه بودند مورد استفاده قرار مي گرفت و به عبارت ديگر اين هنر جنبه اختصاصي و ويژه دربار شد و كمتر استادان آن زمان فرصت مي يافتند اين هنر را به بيرون گسترش دهند تا اينكه بعد از قاجاريه و در زماني كه مي رفت اين هنر به فراموشي سپرده شود در زمان "پهلوي " آن هم به پيشنهاد استادكار آن زمان حاجيه خانم مجرد كفاشي در سال 1354 خورشيدي اين هنر به طور رسمي وارد زيرمجموعه هنرهاي آموزشي اداره صنايع دستي قرار گرفت و به عنوان رشته «هنر سرمه دوزي» توسط اين استاد تدريس آن براي نخستين بار در كشور آغاز شد.
" ترمه و موارد استفاده از آن "
هنر ترمه بافي را را در آغاز زرتشتيان پايه گذار آن بودند و از آن براي دوخت شلوارها و جامه هاي سنتي و مذهبي وبخصوص مراسم و جشن هاي خود استفاده مي كردند كه از نوع راه راه آن (محرمات) به عنوان شال كمر استفاده مي نمودند. معمولا ترمه را با بته جقه هاي آن مي شناسند كه خود داستان و توصيفي دارد كه اينچنين است كه نماد و نقش ترمه برگرفته از سروي خميده است كه ريشه در فرهنگ اصيل ايراني-زرتشتي دارد كه علاوه بر فروتني و خضوع در برابر معبود (اهورامزدا) داستاني اين چنين دارد كه زرتشتپيامبر قديم ايران زمين اين درخت بهشتي را در پيشگاه آتشكده كاشت و از آن به بعد اين سرو خميده بعنوان نماد و نقشي مقدس و اهورايي در نفيس ترين پارچه يعني ترمه از ان استفاده ميشده و ميشود.
در آغاز همه ترمه ها كاملا دستباف بدون دخالت هيچ دستگاهي بافته مي شده است كه بعدها در قرون بعد كم كم دستگاههاي سنتي بافت ترمه ساخته شد و تا همين چهل پنجاه سال پيش هم همه ترمه ها باهمين دستگاه هاي سنتي بافته مي شد كه با ورود صنعت و ماشين و دستگاه هاي ريسندگي و بافندگي به اين رشته بافت ترمه اكنون بگونه تمام ماشيني در كيفيت و ضخامت هاي مختلف از جنس ابريشم و در اندازه هاي پهنا 70 و 90 و 95 و 1 متر و 120 و 140 و 150 و 180 و 2 متر و حتي پهنا 3 متر هم با توجه به كاربرد آن بافته مي شود. از معروفترين و باقدمترين كارخانه هاي ترمه كه حرف اول را در كيفيت و تنوع ترمه ميزنند ميتوان به گروه كارخانه هاي ترمه رضايي _ ترمه حسيني _ ترمه سالاري اشاره كرد وهمچنين در زمينه توليدات عمده سرمه دوزي ميتوان نام ترمه اصفهان را نام برد.
نمونه اي از ترمه هاي كرك و پشم قديمي
از نظرارزشي ابتدا در رده نخست ترمه هاي قديمي ( ترمه اصل ) قرار ميگيرد كه از جنس كرك و پشم بافته ميشدند كه به خاطر دستباف بودن و قديمي بودن و شناسنامه دار بودنشان بعنوان كالايي عتيقه از گرانبهاترين و نفيس ترين ترمه ها هستند كه در انواع سوزني و بقچه اي و شال ترمه شامل راه راه و محرمات و شال چارقدي و شال بندي و شال اتابكي و شال كشميري و شال يزدي بافته مي شده است كه متداول ترين نقش هاي به كار رفته در آن ها بته جقه_گوزني_درختي و گل بنفشه است. بر روي اين ترمه اصل دراصفهان با سرمه اصل (سيم نقره با روكش آب طلا) دوخت سرمه دوزي انجام مي شود كه قيمت اين دست بافته ها گاهي تا چند ميليون تومان و حتي بيشتر ميرسد و ارزش فراواني در گذر زمان پيدا كرده اند .....
در رده دوم از نظر ارزش ترمه هاي ابريشمي هستند كه در گوناگوني و تنوع رنگ و نقش بسيار بصورت ماشيني در پهناهاي مختلفي بافته ميشوند و بسته به جنس و الياف بكاررفته در آن آن وهمچنين تراكم و تعداد رنگ بكار رفته است.
ترمه هاي ابريشمي امروزه براي دوختنسرويس ترمه عروس شامل: روميزي پذيرايي و ناهار خوري، بقچه و رو اپني، جانماز و سجاده و جاقرآني و ، روتختي و پاتختي و روميز آرايشي عروس و نيز تو بوفه اي و لب دكوري و رو مبلي و كوسن و بالش سنتي و همچنين قاب وزيرتلفني و زيرگرام و زيرگلدوني، و همچنين جانقلي و كيسه شاباش و جاجواهري وجاكتابي وهمچنين درپوشاك مردانه مانند كت و جليقه و شلوارهاي ورزشهاي باستاني و در پوشاك زنانه درلباس مجلسي و لباس شب و مانتو و انواع كيف و كفش بكار ميرود .
در رده آخرارزشي ترمه هاي نخي و پلي استر مي باشند كه به خاطر كيفيت پايين و ارزانتر بودن ان هنوز در برخي توليديهاي ترمه سرويس ترمه عروس و در سرمه دوزي هم استفاده مي شود و روي آن خامه دوزي مي كنند ولي در كل بيشتر كاربرد اين ترمه هاي نخي امروزه بيشتر درمراسم هاي مذهبي و سوگواري ها و يادبودها مي باشد.
" نكاتی درباره سرمه دوزي "
ابتدا چيزي كه در آغاز سرمه دوزي بسيار اهميت دارد نوع و جنس ترمه اي است كه شما براي دوخت سرمه دوزي ميخواهيد از آن استفاده كنيد. براي سرمه دوزي بهتر است از ترمه ابريشمي با تراكم بالا استفاده كنيد كه معمولا از قيمت بيشتري نسبت به ساير ترمه هاي ابريشمي برخوردار است و چاپ و نقش طرح موردنظر روي اين پارچه ها خيلي مشخص و ظريف و پررنگ در مي آيد . ولي از چاپ و نقش روي ترمه هاي نخي و پلي استر خودداري كنيد چرا كه چاپ و نقش روي اينگونه ترمه ها يا بسيار نامشخص و كمرنگ و يا پهن در مي آيد و سرمه دوزي روي اين نوع ترمه ها هم سخت و هم زياد جالب نميشود.براي شناخت ترمه هاي نامرغوب كه همان ترمه هاي پلي استر و نخي هستند كافيست به قيمت آن توجه كنيد كه بين متري 15000 تا 25000تومان فروخته ميشوند. و مشاهده شده است حتي پارچه هايي تقلبي شبيه ترمه هم به بازار آمده اند كه اين پارچه هاي تقلبي زير 15000تومان قيمت دارند كه به اين نوع پارچه ها " ترمه نما " ميگويند و فقط داراي نقشي شبيه ترمه هستند و اصلا ترمه نيستند و بيشتر از كشورهاي همسايه و يا در برخي كارگاههاي ناشناخته بافته ميشوند .
نكته دوم در سرمه دوزي اينست كه حتما ترمه قبل از نقش بايد داراي لايي محكم و غيرقابل چروك شدن در دوخت باشد. لذا چندي مدل چسباندن لايي وجود دارد . كه آنرا براي شما توضيح خواهيم داد. يكي استفاده از لايي هاي قديمي كه از متقال و سريش استفاده ميشود است كه به جهت اينكه در فضاي باز بايد چسبانده شودو شرايط آب و هوايي مناسب ميخواهد و نيز فضاي زياد وصافي ميخواهد و حتي ممكن است جاي سريشها روي سطحي كه ميچسبانيد تا مدتها باقي بماند و پاك نشود. و از همه مهمتر اينكه اينكار بايد توسط استادكار لايي چسبان كاربلد انجام شود. از اينرو بخاطر مشكلات بيان شده امروزه بيشتر از لايي چسب پارچه اي ضخيم با اطواستفاده ميشود. شايان گفتن است هر لايي چسبي براي چسباندن پشت ترمه مناسب نميباشد. لايي چسب موردنظر شما اولا بايد لايي چسب پارچه اي و محكم و ضخيم و بدون حالت كشبافي باشد و دوم اينكه توسط اتو سنگين بايد خوب و محكم و با دقت چسبانده شود و سوم اينكه چسباندن آن در روي سطحي بسيار صاف مانند ام دي اف صورت گيرد كه لايي در هنگام چسباندن جمع يا چروك نشود. با اينحال متاسفانه ديده شده است در برخي آموزشهاي سرمه دوزي حتي در تلويزيون و شبكه هاي آموزشي نيز به اين مورد اشاره نميشود و يا خود آموزش دهنده از لايي يقه يا لايي نازك كه در خياطي هاي لباس استفاده ميشود براي پشت ترمه استفاده ميكند كه موجب جمع شدن و چروك شدن ترمه در هنگام دوخت ميشود .
نكته بعدي در سرمه دوزي اينست كه بعد از لايي چسباندن بايد نقش موردنظر روي ترمه پياده شود كه در اصفهان معمولا توسط قالبهاي چوبي مخصوصي اينكار انجام ميشود. لازم به ذكر است ترمه هاي حاشيه دار (پانلي) كه به ترمه هاي شناسنامه دار يا تاريخدار معروف هستند نقش موردنظر روي خود ترمه ميباشد و بايد نقوش خود ترمه را به سليقه خودتان دوخت كنيد و نيازي به چاپ و نقش روي اين ترمه ها نيست . ولي ترمه هاي متري پيش از دوخت سرمه دوزي نياز به چاپ دارند.
نكته بعدي در سرمه دوزي اينست كه بعد از آماده شدن ترمه براي سرمه دوزي يعني بعد از اينكه ترمه لايي شد و چاپ و نقش موردنظر روي آن زده شد بايد ترمه چارچوب زده شود و اصطلاحا " كارگاه " شود. براي اين منظور هم ميتوان از كارگاههاي قديمي كه قابل باز و بسته شدن (بسته به نوع و اندازه ترمه ) استفاده كرد و هم ميتوان يك چارچوب ساده دور ترمه موردنظر زد كه درودگر و نجاري ميتواند اينكار را براي شما انجام دهد. ولي كارگاههاي قديمي و چارچوبهاي حرفه اي سرمه دوزي هم هستند كه توسط استادكار ساخته ميشود كه معمولا برخي فروشگاههاي سرمه دوزي ( از جمله فروشگاه ترمه اصفهان )اين نوع كارگاهها را دارند كه به "كارگاههاي سنتي" معروفند كه بيشتر براي كساني مناسب است كه بخواهند كار سرمه دوزي را بعنوان يك حرفه يا شغل ادامه دهند .لازم به گفتن است كه اين كارگاهها هم به مراتب گرانتر از چارچوبهاي ساده و هم كار با آن آموزش ميخواهد كه در اندازه هاي مختلفي ساخته ميشوند.
" انسان مجبور نیست حقایق را بگوید ولی مجبور است ؛ چیزی را که می گوید حقیقت داشته باشد. "